Khi thông tin trở thành một dạng 'quyền lực mềm', cuộc đấu tranh tư tưởng không còn giới hạn trong các kênh truyền thống, mà đã dịch chuyển mạnh mẽ lên không gian mạng.
Không gian mạng - mặt trận không tiếng súng
Kỷ nguyên số mở ra những không gian phát triển chưa từng có, nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức mới trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng.
Những năm gần đây, sự bùng nổ của công nghệ số và mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận và lan truyền thông tin. Nếu trước đây, thông tin chủ yếu đi qua các kênh chính thống với quy trình kiểm chứng chặt chẽ, thì nay bất kỳ ai cũng có thể trở thành người tạo nội dung.
Nếu báo chí không lấp đầy, tin giả sẽ tràn lan. Ảnh minh họa.
Chính sự “mở” này tạo ra hai mặt rõ rệt. Một mặt, tri thức được lan tỏa nhanh hơn, cộng đồng được kết nối rộng hơn. Mặt khác, tin giả, thông tin sai lệch và các luận điệu xuyên tạc cũng có điều kiện phát tán với tốc độ chưa từng có. Không gian mạng vì thế trở thành một “mặt trận mềm”, nơi các quan điểm cạnh tranh và tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội.
Trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường - hai trụ cột gắn chặt với phát triển bền vững, điều này thể hiện đặc biệt rõ. Chỉ một bài đăng chưa được kiểm chứng về “thực phẩm bẩn”, ô nhiễm nguồn nước hay sự cố môi trường cũng có thể lan truyền chóng mặt, gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng đến sản xuất, tiêu dùng và niềm tin xã hội. Nguy hiểm hơn, những thông tin này đôi khi bị lợi dụng để bóp méo thực tế, phủ nhận nỗ lực quản lý và các kết quả bảo vệ môi trường.
Không gian mạng vì thế không chỉ phản ánh thực trạng môi trường, mà còn có thể “khuếch đại” hoặc “bóp méo” nó. Một hình ảnh cũ về rác thải, một video không rõ thời điểm về cá chết hàng loạt… nếu bị chia sẻ lại với thông tin sai lệch, có thể tạo ra nhận thức sai về cả một vùng, thậm chí một ngành.
Trận địa tư tưởng vì thế không còn ở đâu xa. Nó hiện diện trong từng dòng trạng thái, từng video, từng bình luận mỗi ngày. Nếu không chủ động nắm giữ, khoảng trống ấy sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi thông tin sai lệch.
Khoảng trống thông tin, điểm yếu chí mạng
Trong môi trường số, tốc độ là yếu tố quyết định. Thực tế cho thấy, khoảng trống thông tin chính là “mảnh đất màu mỡ” cho tin giả phát triển.
Một sự cố môi trường xảy ra. Thông tin chính thức chưa kịp công bố. Ngay lập tức, mạng xã hội xuất hiện hàng loạt “giả thuyết”: từ nguyên nhân ô nhiễm, mức độ nguy hại, đến những suy diễn về trách nhiệm quản lý. Khi đó, dư luận đã bị dẫn dắt trước khi sự thật được làm rõ.
Khoảng trống thông tin không bao giờ tồn tại lâu. Nếu báo chí không lấp đầy, tin giả sẽ làm điều đó.
Trong thực tế, đã có những thời điểm thông tin về ô nhiễm không khí, nguồn nước hay rác thải bị lan truyền thiếu kiểm chứng, gây tâm lý hoang mang trong cộng đồng. Những cụm từ như “khủng hoảng môi trường”, “ô nhiễm nghiêm trọng”, “không thể sinh sống” dễ dàng trở thành từ khóa gây sốc, dù chưa được xác thực đầy đủ.
Điều này đặt báo chí trước áp lực lớn: phải nhanh, nhưng vẫn phải đúng. Đặc biệt với lĩnh vực môi trường, nơi thông tin thường phức tạp, cần chuyên môn, nếu đưa tin thiếu kiểm chứng, hậu quả không chỉ là mất uy tín mà còn có thể gây bất ổn xã hội.
Không chỉ tốc độ, cách truyền tải cũng là vấn đề. Trong khi mạng xã hội ưu tiên nội dung ngắn, trực quan, giàu cảm xúc, thì nhiều thông tin khoa học về môi trường lại khô khan, khó tiếp cận. Nếu không được “dịch” sang ngôn ngữ dễ hiểu, thông tin đúng sẽ khó lan tỏa.
“Xây” để “chống”: Sức mạnh từ những câu chuyện thật
Thực tiễn cho thấy, khi thông tin chính thống được cung cấp kịp thời, minh bạch và thuyết phục, tin giả sẽ dần mất đất sống. Nhưng một “lá chắn” bền vững hơn chính là những câu chuyện thật, những giá trị tích cực từ đời sống.
Câu chuyện về mô hình lúa - rươi - cáy tại An Thanh (nay là xã Chí Minh, TP Hải Phòng) là một ví dụ tiêu biểu. Từ vùng đất từng chịu nhiều tác động của hóa chất nông nghiệp, nơi đây đã chuyển sang canh tác hữu cơ trên hơn 100 ha. Hệ sinh thái được phục hồi, con rươi - loài chỉ sống trong môi trường sạch - quay trở lại như một “chỉ báo sinh học” rõ ràng nhất.
Bên cạnh câu chuyện nông nghiệp còn là câu chuyện môi trường. Đất được “hồi sinh”, nước được cải thiện, đa dạng sinh học được khôi phục. Những cánh đồng “dưới ruộng có rươi, trên ruộng có lúa, ven bờ có cáy” trở thành minh chứng sống động cho hướng đi phát triển hài hòa giữa kinh tế và sinh thái.
Bên cạnh đó, nhiều mô hình cộng đồng như phân loại rác tại nguồn, giảm rác thải nhựa, hay phục hồi rừng ngập mặn ở các địa phương ven biển cũng đang tạo ra những chuyển biến tích cực. Đây không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là những “câu chuyện niềm tin” cần được lan tỏa mạnh mẽ.
Chính những thực tiễn đó là câu trả lời thuyết phục nhất trước các luận điệu xuyên tạc. Khi có thông tin sai lệch, không gì mạnh bằng thực tế. Khi có nghi ngờ, không gì rõ ràng bằng những “bằng chứng sống”.
Ở góc độ báo chí, việc lan tỏa những câu chuyện này không chỉ là phản ánh thực tế, mà còn là cách định hướng nhận thức xã hội. Lấy cái tích cực để đẩy lùi cái tiêu cực. Lấy sự thật để thay thế tin giả.
Giữ trận địa tư tưởng là hành động mỗi ngày
Giữ vững trận địa tư tưởng trong kỷ nguyên số không chỉ là “chống”, mà còn là “xây”. Đó là cuộc cạnh tranh về tốc độ, về cách làm nội dung, và quan trọng nhất là về niềm tin.
Đại hội Đảng bộ Báo Nông nghiệp và Môi trường nhiệm kỳ 2025-2030 - nơi xác định vai trò của báo chí trong bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian mạng. Ảnh: Tùng Đinh.
Khi thông tin chính thống đủ nhanh, đủ rõ, đủ hấp dẫn và đặc biệt trong các vấn đề nhạy cảm như môi trường sẽ không bị bỏ lại phía sau. Khi những câu chuyện tử tế được kể một cách sinh động, chúng sẽ tự lan tỏa. Và khi mỗi người dùng mạng có ý thức kiểm chứng, trách nhiệm chia sẻ, thì không gian mạng sẽ không còn là nơi dễ bị thao túng.
Trận địa tư tưởng hôm nay không phải là tuyến phòng thủ thụ động. Đó phải là không gian chủ động dẫn dắt.
Trong dòng chảy không ngừng của kỷ nguyên số, giữ vững nền tảng tư tưởng không chỉ là gìn giữ những giá trị đã có, mà còn là kiến tạo niềm tin cho tương lai. Và chính những giá trị chân thực từ đời sống, từ ruộng đồng đến môi trường sống quanh ta sẽ là nền móng vững chắc nhất cho niềm tin ấy.